жаксы екен "Ақпандағы адасқан қыз" атты поэма
Ақпандағы адасқан қыз.
(Болған оқиға желісімен)
1
Мың тоғыз жүз сексен алты сырдың сұлу бойында
Күллі елді сүйсіндірген бір оқиға ойымда
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы
Сырдария өзенінің құмға қарсы тау жағы
Төменарық бекетінде темір жолды ендеген.
Каналдармен өзектерге толы еді аумағы.
Қоңыраулы қалың шеңгел, қара барқын, жыңғылдан,
Қалың қамыс, аттылы адам көрінбейтін бұл бір маң.
Сояу-сояу үйір жылқы, сиыр салған сүрлеулер
Қысы-жазы шүйгінді жер малға толы мыңғырған.
Ата қоныс мекенінде жалғап ізгі мұратын
Төменарық ауылында Бозбаевтар тұратын.
Тұрлыбектің соңына еріп үш жасар қыз Мейрамкүл
Жетім өскен құлынына сүт беруге шығатын.
-Буян.
-Буян.
Сүтің міне құлыным.
Әке қара...
Қызық көріп қылығын.
Буян деген тіліңнен деп сыртынан,
Қарап тұрды қызының.
Тұрекеңе көрші келді
Кетті алданып тірлікке.
Бейбітшілік ел тірегі,
Бүкіл ауыл бірлікте.
Өкіметтің ісіменен
Әйелде де бір мүдде.
Хабар алмай қызыменен
Жүрді солай күндікке.
Жиырма алтыншы ақпан еді,
Түс ауған шақ төрттерде,
Мейрамкүл қыз ойнап жүріп,
Елден шығып кеткенде.
Ойнаймыз деп бірге шыққан көрші үйдің баласы.
Қызды тастап кетіп қалған қайт деген соң анасы.
Ауыл сырты қорық бойлап, ен далада адасқан
Үш жасар қыз оқиғасы аңызға тең шамасы.
2
Апақ-сапақ кешкі күйбең тіршілік.
Раушанды селт еткізді бір күдік.
Әй, Тұреке, Буян мынау, қыз қайда?
Тұрлыбекте - Қайда? деді жаны лезде түршігіп.
Қора кезді, үйді тінтіп қобалжыған күйінде.
У-шу болып дүрліктірді, көршілердің үйінде.
Екеуіне қайт дегенмін асханадан төрттерде
Деді көрші; балам үйде көргенім жоқ кейінде
Демек қызың біздің ұлмен үйге еріп келмеген,
Жан қалмады асхананың маңын түгел кезбеген.
Жұмысшылар ас ішетін үлкен жалғыз асхана
Мейрамкүлді содан бері бірде-бір жан көрмеген.
Ауыл түгел, аурухана, милиция есітті
Түні бойы жарық сөнбей ашық қойып есікті.
Көрші ауыл, аудандарға ертесімен кеткендер
Хабар-ошар жеткізе алмай түс ауғанша кешікті.
Тәулік өтті алдымызда тағы түн
Көрген-білген бір адам жоқ, кеткен тура бағытын.
Әкесі мен анасының шыбын жаны шырылдап
Екі тәулік баса алмады жүрегінің қағысын.
Ана деген, көке деген дыбыс келіп құлаққа
Елес қаптап жүгіреді, ары-бері ұзаққа
Екінші түн ағаштарға мата орап от жаққан
Көше-көше сай-салалар толып жүрді шыраққа
Ауыл түгел атқа қонды кәрісі де, жасыда
Жылады ана күдер үзіп, тоқпақ соғып басына
Өзін, ерін кінәлады, кінә тақты көршіге
Әз аналар басу айтты; үміт үзбе, жасыма.
Сырдың бойы дүрліккенде һәм дария, даламыз
Сансыз оймен шатасқанда санамыз.
Үш жастағы Мейрамкүлдің хәлі қандай? қайда жүр?
Көз жүгіртіп қараңыз.
3
Қызық қуып шықты ма әлде, бұта кезген қоянды.
Күн шуағы маужыратып, кешқұрымда оянды.
Адасқанын түсіндіме Мейрамкул
Бір төбеге шығып биік бой алды.
Соңдарынан түсті сосын қалбақтап
Көріп төрт-бес Буянды.
Буян.
Буян.
Қызды көріп, жылқыларда көбейді.
Кезек-кезек иіскеді, пырылдатып көмейді.
Бала: Буян.
Жылқы: пыр-пыр етеді.
Түсінісе алмаған соң не дейді.
Жетегі ме жетелеген Мейрамкүлді қолынан
Жылқы малы жүре берді, ерді қызда соңынан.
Ақпан айы ақ қар басқан даланы.
Қалың ішін аралаған ит-құста көп торыған.
Көп жүрген соң алдарынан үй кезікті тым ескі.
Қыз үй жаққа беттегенде, жылқы тұмсық тіресті
Иегімен қызды икемдеп, қараң үйге жолатпай
Жалғыз аяқ сүрлеуменен үйіріне ілесті.
-Апа
-Көке...
Қыз көңілі алаңды.
Жолықтырмай адамды.
Аяз қысып кеш құрым
Түсті мүлде қараңғы.
Қорықты да
Жылады қыз
Жылады.
Жылқылардан үйін айтып сұрады.
-Буян.
-Буян, деп тығылып аттарға
Қатты шаршап құлады.
Мейірімді Алла
Қызға пана тапқызды.
Жылқы мінез депте тегін атамаған нақ бізді.
Жерге жатып сонда кәрі боз бие
Қызға өтіп кетпесін деп ақ сызды.
Жалын төсеп тұмсығымен икемдеп,
Мейрамкүлді мойынына жатқызды.
Алла неткен ұлықты.
Жылқы малы осылайша сыр ұқты.
Бүкіл үйір қоршап тұрып сәбиді
Қорғады да, демдері мен жылытты.
Шағал шулап, жыртқыш біткен қаптай дүр
Пыр-пыр еткен топ жылқыға батпай жүр.
Тарпып, тістеп сес көрсетіп үйірін
Қоршай шауып, қорғаштап жүр қасқа айғыр.
Қалың түнек, қасқа айғыр қасқырдан да сақтады.
Боз биенің бауырында атты Алланың ақ таңы
Канал бойы, көкжал бөрі көкке қарап ұлыды.
Сақ сауысқан сүйіншілеп қарақұста қаптады.
Бірден-бірге хабар жетіп, шуы шығып ғаламның.
Бір сәбиі боз далаға түнеп шықты адамның.
Жылқы біткен бауыр тартып қамқорына алды да ,
Айға ұлып, аң мен құсы үрпиісті даламның.
Аспан ашық, күн нұрына сәби бойы жылынды.
Боз бие де бауырына салмас бұлай құлынды.
Қыз шақырып ата-анасын жылай-жылай шаршады.
Ақырында жылқылардан жақын жоғын ұғынды.
Тағы бір түн түнеп шықты
Тағы да бір таң атты.
Әке үшін, ана үшін күндер өтті азапты.
Мейрамкүл қыз боз биенің бауырына тығылып,
Сырдың бойы түңіліп,
Сарсаңына салған уакыт қазақты.
Шаңқай түсте сызы кетіп, салқын ызғар самалдың.
Боз биеде бір шешімін тапты білем амалдың.
Мейрамкүлі тұмсығымен сүйеп ұстап икемдеп.
Биігіне алып шықты каналдың.
Деміменен жылытты да, әлсіреген ақ қызды.
Тұяғымен тарпып,теуіп, қырды жерден ақ сызды
Бос топырақ көрпедейін борпылдаған уағында
Әзер тұрған Мейрамкүлді мейірлене жатқызды.
Бір құдайдың құдіретіндей жаңылмайтын жоқ жүйе
Көзге түртсе көрінбейтін мейіріммен көп кие.
Әуеллі Алла Мейрамкүлді нәр тартпастан қорғаған.
Аяздан һәм азулыдан сақтап қалған төрт бие.
Жайылмадан Яхия қарт ертіп кіші баласын.
Канал бойлап келе жатты іздеп ала танасын.
Әке,- деді бірде бала қызарады бір нәрсе,
Ертоқым ба ұға алмадым көріңізші шамасын.
- Қайда? Қане?
-Төбедегі жылқылардың қасында.
-Атты ұста
-Бір дүние қызарады расында.
-Жылқыларды үркітпейін,
Үркігені жаманғой.
Не болсада бір көрейін.
Қырау қатқан заман ғой.
Бұл не өзі ? қимылдай ма?
Биссиміллә, О тоба.
Астапыралла, Астапыралла.
Мынау жатқан адамғой.
Алшақ басып Яқия қарт жылқыларға тақады.
Сол төрт бие Мейрамкүлге жолатпады атаны.
Иесіне апарам деп кемсең қақты қария,
Бетін жуған ыстық жасты тамшылатып сақалы.
Жолды ашты жылқыларда адамдығын ұғынып.
Шала жансар Мейрамкүл қыз бауырына тығылып.
Орамалмен басын орап, күпәйкімен қымтады.
Сәлден кейін тілге келді, қан жүгіріп жылынып.
-Құлыным-ау аманбысың?
Ата-анаң кім?
Атың кім?
-Көке, апа, деді сәби ыңырсып,
Жүйесіне түсе алмай ақылдың.
Яқия қарт көпке дейін есін жиып тұра алмай,
Қолға алып көтерілді, еш нәрсені ұға алмай.
Қартаң тартқан ақ боз бие жанарынан жас ағып,
Кемсең тарта кісінеді қарияны шығармай.
Ал ақсақал боз биенің самайынан сипалап,
Иесіне апарайын жомарттығын қиса һақ.
Қос қария бірін-бірі жанарынан ұғысты.
Ілтипатпен басын бұлғап, жүре берді сый жасап.
Атты ыңғайлап мінерінде, қартқа жетпей ептілік.
Қайта-қайта кісінеді бие жерді тепсініп.
Тағы барған ақсақалға, қыз етігін нұсқап тұр.
Сөзсіз, тілсіз түсініскен, бұл не деген тектілік.
Төменарық ең жақын ел осы тұрған маңайға.
Ал бұл сәби қай ауылдан белгісіздеу алайда
Сәбиді алып, сол ауылға кірді дағы шеттегі үй
Яқия қарт сәлем берді,тракторшы ағайға.
-Уа інішек аманбысың?
Тракторың жөнделсін.
-Аман-есен, рахмет
Жөн сұрайык келген кім
-Мен Яқия Жайылмадан.
Талай рет көріскем.
Жөнім мынау бір сәбиді
Тауып алдым өрістен.
-Оу Көкетай
Айтпаймысыз солай деп.
-Естіп пе едің мұндай жайды.
Хабарлауда оңай деп.
- Жоқ-жоқ аға
Екі күн болды
Тұрлыбектің қызы жоқ.
Не хабары
Көрген білген,
Үшті-күйлі ізі жоқ.
Маған қызды беріңізші,
Есі барма?
Тірі ма?
-Тарт тіліңді.
Бәрі дұрыс.
Қап, мынаның тілін а
-Мейлі аға, мейлі аға
Қобалжыдым көрдіңбе.
-Иесіне өзім берем.
Тек сен маған жөн сілте.
-Әне кетті
Тоқта!. Тоқта!
Уа Тұреке Сүйінші!
А, Раушан.
Сүйінші.
Шиеліден іздеу үшін шығып еді қыздарын.
Тұрлыбекпен Раушанның есітті Алла мұң-зарын.
Сүйіншіні естігенде міне алмай көлікке
Сілейді де қалды екеуі білмей неге тұрғанын.
Аттылы адам келе жатыр, суйіншілеп бір жаяу.
Бұлдырады қос жанары, сілкінді жер тым баяу.
Қыздың басын ақ матамен орағанын көрді де
Деді Раушан: Өлді, өлді, өлді қызым құдай-ау.
Бір жарқ етіп сөнді қайта үмітінің шырағы.
Аяқ қолы дір-дір етіп, естен танып құлады.
Аласұрып қайта тұрып аттылыға жүгіріп,
Жетер жетпес ең бірінші -Тірі ма? деп сұрады.
Тірі қызың, тірі қалды ақбұрқасын ақпанда.
Көрер жарық, келер күннен дәм бұйырып жатқанда.
Жиырма алтысы кешке кетіп, жиырма сегізі кешкісін,
Төрттен төртке екі тәулік өткеннен соң тапқанда.
Күллі халық жиылды тез милиция, докторда.
Партком Дастан айқайлап тұр: көрер қызық жоқ мұнда.
Амандығын білейін деп бүкіл ел тұр анталап.
Тәубе қылар оқиға еді құдай деген көп құлға.
Қыз анасы шықты сыртқа ,
Тандық мұнда естен біз.
Екі тәулік
Екі дүние.
Ессіз күйін кешкенбіз.
Кірсін халық, көрсін бәрі ,
Тоқтатпаңдар еш бірін.
Аман болсын Мейрамкулім,
Құдай тастап кеткен қыз.
Аудан, облыс әкімдігі, теле арна, газеттер.
Сұрақ,жауап, сұхбат алу, сол баяғы әдеттер.
Көкке қарап, жерге құлап, құдайынан сұраған.
Бір - бірімен құшақтасып, жылап жүрген бір адам.
Доктор көрді қызды түгел жөнбілетін ісімен.
Дені дұрыс, шошыну бар сосын қатты үсіген.
Апта жатар, ай жатама сұрамаңдар еш нәрсе.
Емі бізден, дені сізден,бір Алланың күшімен.
Яқия қартқа назар ауды, сый-сияпат жасалды.
Табылғаннан үйге дейін сөз соңына тақалды.
Жылқыларға разы болып, Пайғамбардай көріп ел.
Қолын жайып,ақсақалдан күллі халық бата алды.
Міне осындай өтті оқиға, қарапайым жан ұяда.
Қыз киімін не қыламыз деді Раушан қарияға.
Яқия қарт: дем салдырып, нан тастаңдар ит құсқа.
Ал киімін ағызыңдар асау тасқын дарияға.
Аздан кейін ұшқындады, көктің нұры сіркіреп.
Бір оқиға бір ауылда өтті осылай дүркіреп.
Құлан таза айықты қыз, құран беріп аймаққа.
Бұл күндері құдандалы Раушан мен Тұрлыбек.
4
Төрт айдан соң бір жарқ етіп жанарынан сөнбеген.
Көкейдегі үмітіндей өлмеген.
Үш жылқы кеп,Мейрамкүл қыз Буяндар деп жылапты.
Осыдан соң үш жылқыны еш бір адам көрмеген.
Жылқы мінез деуші еді, қазақ тартса тегіне.
Қызыр қонып кеттіме екен Төменарық еліне.
Жылқылардың үшті-куйлі жоғалуы бұл қалай?.
Сәби жанын қорғап қалған көктен түскен пері ме?
Таң ғажайып оқиғаға куә қазақ даласы.
Ата жолын аңыз етіп айта білген данасы.
Сол Мейрамкүл осы күні бір шаңырақ келіні.
Сүп-сүйкімді сәбилердің ардақ тұтар анасы.
Менен сұра, мен куәмін, куә дала, ұлы аңғар.
Тұрлыбек аға Раушан жеңге барда қандай күмән бар.
Сырдың бойы Төменарық ауылына жол түссе.
Мейрамкүл қыз оқиғасын кез келгеннен сұраңдар.
Сайлаухан Жоланов Есболатұлы.